Get Adobe Flash player

ترکه های مهربان ترنا بر دستان گره گشا

حال و هوای این مجموعه فرهنگی با موسیقی و آوازهای تهرانی قدیم حسابی نوستالوژیک شده است. جمعیتی زیادی از همسایه و اهالی برای تماشای نمایش ترنا بازی در شهر کتاب دور هم جمع شدند. علاقمندان نمایش های آیینی و مشتری های پر و پاقرص شهر کتاب که از طریق دنیای مجازی از برنامه نمایش ترنا بازی خبر دار شدند. نمایش ترنا بازی یکی از بازی های سنتی و آیینی تهران قدیم ایرانی است. پیشنه این بازی بنا به تعبیر مورخان به دوره صفویان در قهوه خانه‌ها می‌رسد. در قدیم الایام رسم براین بود تا همزمان با شروع ماه مبارک رمضان در قهوه خانه ها برنامه های ویژه ای برای سرگرمی روزه داران از افطار تا سحر اجرای شود. یکی از برنامه ترنا بازی است. رسمی برای زنده نگهداشتن رسم جوانمردی و کمک به نیازمندان و افراد آبرومند بهار و بازار گرم آن در ماه مبارک رمضان است. اگر علاقمند شرح کامل این بازی هستید تا پایان گزارش همراه باشید.

تاریخچه ترنا بازی

جمعیت زیادی از اهالی فضای شهر کتاب را پر کردند به نحوی بعضی‌ها مجبورند ایستاده نمایش را تماشا کنند اما ریشه و پیشنه این بازی آیینی از کجا پیدا و شکل و گرفته است؟ «اردشیر صالح پور» از اساتید برجسته پژوهش در زمینه هنر نمایش های آیینی در این باره توضیح می‌دهد: «ترنا بازی یکی از قدیمی ترین آیین های نمایشی است که در قهوه خانه‌ها اجرا می‌شود. تاریخچه شگل گیری قهوه خانه ها به ۴۰۰ سال پیش دوره صفویان می‌رسد چون در واقع اوج اعتبار قهوه خانه هام در همین دوران است. در دوره قاجار هم قهوه خانه به مکانی برای نقالان، منقبت خوانان و هنرمندان دوره گرد تبدیل و پاتوقی برای اجرای نمایش‌های آیینی می‌شود. خیلی‌ها ترنا بازی را به دوره صفویه منصوب می‌کنند. البته پیش از آن هم یک سری بازی‌ها به نام شاه و وزیر بازی، شاه کشی یا میر نوروزی را داشتیم. ترنا بازی یکی از سرگرمی قدیم مردم تهران است به نحوی که در زمان اجرای آن چیزی بیش از ۳۰۰ قهوه خانه تهران هر شب این مراسم را داشت.»

بنا به تعریف مدیر برنامه‌های گروه نمایش ترنا، بازی گل اجرای این نمایش در ایام ماه مبارک رمضان در قهوه خانه است. او با تعریف لفظ کلمه ترنا به زبان ساده ادامه می‌دهد: «ترنا به یک پارچه، لنگ یا کرباسی گفته می‌شود که آن را تاب می‌دهند و در انتهای آن گره کوچکی ایجاد می‌کنند و به صورت تازیانه به دست افراد منتخب شاه و مردم که عموما افراد مورد توجه و عزیز جمع هستند، می‌زنند.»

قاعده و قانون بازی  

با زنگ مرشد بازی به صورت رسمی شروع می شود. مرشد محسن میرزا علی به عنوان گرداننده و کار گزار با حاضران گرم می‌گیرد و باب آشنایی را باز می‌کند. دیالوگ دو طرفه میان گرداننده نمایش و مردم فضای شادی را میان تماشا چیان این نمایش که حالا خودشان جزیی از بازی هستند، ایجاد می‌کند. در دل همین صحبت‌های خودمانی بازی شروع می‌شود.

دکتر صالح پور در باره قاعده و قانون این بازی توضیح می دهد: «نخستین بازیگر آن شاه است، کسی که در فرهنگ قدیم ایران بالاترین مقام را داشت و از طرفی اغلب در امور دخالت نمی‌کرد. همیشه در مقام کارگزار یک یا دو وزیررا داشت که احکام مسئولیت اجرای احکام را داشتند. کسی که حکم جاری می‌کند. یک عده ترناخور که شاه به کارگزارش حکم می‌کند فلانی را بنواز یا تازیانه بزن، البته گاهی اوقات به جای جریمه تازیانه از ترنا خوران در خواست می‌شده تا با چای و زولبیا و بامیه از میهمانان پذیرایی کنند.»

بنا به تعریف پژوهشگر نمایش‌های آیینی، بیشترین اصلاحاتی که در این بازی زیاد مورد استفاده می‌شود، کلماتی مثل رفته، مرخص، بسازش، بنواز و… است. همچنین صلوات گیری دورود فرستادن به خاندان ائمه، اجرای برنامه هایی با ضرب و آواز، شاهنامه خوانی، غزل خوانی و پند و اندرز از دیگر برنامه‌های جانبی و جذاب این بازی محلی برای تماشا چیان است.

رسم زیبای گلریزان و کمک به نیازمندان

یکی از آیین‌های خوب سنتی در ماه مبارک رمضان مراسم گلریزان و کمک و به نیازمندان و افراد آبرومند در همسایگی و شهرمان است. رسمی که بنا به تعریف دکتر صالح پور در دل ترنا بازی اجرا می‌شود. او می‌گوید: «مرشد زورخانه امین مردم محل بود. به همین دلیل قبل از شروع مراسم با کمک نوچه‌های زورخانه در هر خانه یک شاخه گل می گذاشت.

این به معنای اجرای مراسم گلریزان در مراسم است. همه برای شرکت در این کار خیر خداپسندانه راهی زورخانه یا قهوه خانه می‌شدند، در زمان اجرای مراسم کوزه و ظرف سفالین در وسط گود قرار داشت. هر کسی بی آنکه پرس و جوکند، کمک هایش دست چه کسی می‌رسد، به میزان دارایی اش کمک می‌کرد. در پایان مرشد با شکستن ظرف و ریختن پول‌ها در داخل پارچه کمک‌های مردمی را به فرد مورد نظر می‌رساند.»

جریمه بازی و ترناخوران حرفه ای

هر چه از زمان بازی می‌گذرد، علاقمندان زیادی برای ترنا خوردن وارد گود نمایش می‌شوند. یکی از بخش های جالب این بازی عزل شاه و جرایمی مثل غزل خوانی، سبیل مال کردن (سبیل آتشین) اتو کشیدن موها، سماور کردن یعنی از دو گوش آویزان کردن است. شکل بازی به صورت تفنن و سرگرمی تا سحر بود.

اما داستان ترنا خوران حرفه‌ای و کسانی که ترنا شامل حالشان نمی‌شد هم حکایت جالبی دارد. در این بازی که بعضی حتی پیشنه آن را به زمان صفاریان و یعقوب لیث هم نسبت می‌دهند، سادات، افراد پیرو سالخورده به احترام مقام و موقعیت‌شان ترنا شامل حالشان نمی‌شود. افردای هم که زیادی ترنا می‌خوردند و مقام ترسا را به دست می‌آورند که اجازه عزل را شاه را در بازی پیدا می‌کنند. ترنا بازی یکی از رسم ها و آیین خوب فرهنگ شهر نشینی میان مردم تهران است.