Get Adobe Flash player

به مناسبت سوم خرداد/ ادبیات دفاع را بشناسیم

ادبیات جنگ گونه‌ای از ادبیات است که روایت آن پیرامون خود جنگ، تاثیر آن بر شخصیت‌های داستان، و زندگی مردم در شامگاه جنگ، دوران آن و پس از آن است. این گونه از ادبیات به نوعی زیرمجموعه داستان‌های تاریخی هستند و ریشه‌های آن به ادبیات حماسی و اسطوره‌ای بازمی‌گردد. اما الگوی نوعی چیزی که ما به‌عنوان ادبیات جنگ می‌شناسیم از قرن نوزدهم و با رمان‌هایی چون جنگ‌و‌صلح تولستوی و صومعه پارم استاندال شکل می‌‌گیرد، و در خلال و پس از جنگ‌های جهانی اول و دوم با در دست داشتن مصالح بسیار قوام می‌یابد. این دوره در واقع دوران طلایی این نوع داستان است، دوره‌ای که در آن رمان‌هایی چون در غرب خبری نیست اریش ماریا رمارک، سه سرباز جان دوس پاسوس، وداع با اسلحه همینگوی و … نوشته می‌شود. اما وقایع دیگری هم دست‌مایه شکل‌گیری داستان‌های جنگ بوده و هستند که از آن جمله می‌توان به جنگ ویتنام اشاره کرد که آثار ادبی زیادی پیرامون آن شکل گرفته‌اند از آن جمله: رمان تحسین شده‌ی چیزهایی که با خود حمل می‌کردند تیم اوبراین.

در ایران هم این نوع ادبی پس از شروع جنگ ایران و عراق شکل می‌گیرد و تا به امروز فراز و نشیب‌های بسیاری را پشت‌سر گذاشته است. می‌توان گفت دو نوع رویکرد مهم، جدا از دیگر رویکردها، به جنگ در ادبیات ایران وجود دارد. یکی رویکردی است که نگاهی تقدس‌گرایانه به جنگ دارد و دیگری رویکردی است که جنگ را آن‌‌‌‌گونه که اتفاق افتاده روایت می‌کند بدون نگاه ایدئولوژیک. هر دوی این نگاه‌ها به جنگ موافقان و مخالفان خود را دارند، برخی نگاه دوم را با بی‌انصافی نگاه ضد جنگ می‌خوانند و در مقابل برخی ادبیات نوع اول را ایدئولوژی زده. اما آن‌چه که مشهود است، این نوع ادبی سهم مهمی از ادبیات پس از انقلاب ایران را داراست و آثار خواندنی‌ای چه در حوزه داستان و چه در حوزه خاطرات و مستندنگاری در این نوع نوشته شده است. آثاری چون دا، من زنده‌ام، آن بیست‌وسه‌نفر، سفر به گرای به ۲۷۰ درجه( که به چندین زبان دیگر ترجمه شده)، من قاتل پسرتان هستم، دیگر اسمت را عوض نکن، پل معلق، شطرنج با ماشین قیامت، شیار ۱۴۳ و خیلی آثار دیگر از کتاب‌های پرمخاطب در حوزه نشر ایران هستند.

در این بین، کتاب آن بیست و سه نفر روایتی است از اسارت ۲۳ نوجوان در زمان آزادسازی خرمشهر. روایتی که به نوعی در حاشیه آزادسازی خرمشهر قرار گرفته. اما این در حاشیه قرار گرفتن از اهمیت آن در تاریخ نمی‌کاهد. نثر کتاب روان و گویاست و خواندنش انتظارات را شاید بیش از آنچه از این نوع خاطره‌نویسی‌ها بر‌میآید، برآورده می‌کند.

نویسنده: پیمان خان محمدی